पूर्ण नाव: नारायण सूर्याजी ठोसर-ramdas
जन्म: १६०८, जांब, परभणी जिल्हा, महाराष्ट्र
गुरु: श्री दत्तात्रेय
संप्रदाय: दासबोध, मारुती उपासना, व्यायामसंस्कृती
कार्य: समाजसुधारक, कवी, संत, शिवाजी महाराजांचे मार्गदर्शक
मृत्यू: १६८२, सज्जनगड, महाराष्ट्र
समर्थ रामदास-ramdas स्वामींचा जीवन परिचय
बालपण आणि संन्यासाचा प्रारंभ
समर्थ रामदास स्वामी यांचा जन्म इ.स. १६०८ मध्ये जांब (जि. परभणी) येथे सूर्याजीपंत ठोसर आणि राणुबाई यांच्या पोटी झाला. त्यांचे मूळ नाव नारायण होते. बालपणापासूनच त्यांना भक्ती, ध्यान आणि अध्यात्माची आवड होती.
वयाच्या १२व्या वर्षी त्यांनी घर सोडले आणि नाशिकजवळ गोदावरी नदीच्या काठावर कठोर तपश्चर्या केली. या काळात त्यांनी भगवंताच्या उपासनेसह शारीरिक व मानसिक बळ वाढवण्यासाठी विविध साधना केल्या.
भारतभ्रमण आणि समाजजागृती
संन्यास घेतल्यानंतर समर्थ रामदास स्वामींनी संपूर्ण भारताचे भ्रमण केले. त्यांनी वाराणसी, हरिद्वार, रामेश्वर आणि द्वारका यांसारख्या पवित्र स्थळांना भेट दिली. या प्रवासात त्यांनी लोकांमध्ये भक्तीभाव, शिस्त, पराक्रम आणि राष्ट्रभक्तीची प्रेरणा निर्माण केली.
वैराग्य आणि संन्यास
समर्थ रामदास स्वामी यांनी १२ वर्षांच्या वयात घर सोडून नाशिकजवळ गोदावरी नदीच्या काठावर कठोर तपश्चर्या केली. त्यानंतर त्यांनी संपूर्ण भारतभर तीर्थयात्रा केली आणि संतपरंपरेचा अभ्यास केला.
समाजसुधारक आणि संत
समर्थ रामदास स्वामी – समाजसुधारक आणि संत
समर्थ रामदास स्वामी हे केवळ संतच नव्हते, तर ते एक महान समाजसुधारक आणि राष्ट्रसंत होते. त्यांनी केवळ भक्तीचा प्रसार केला नाही, तर समाजाच्या उन्नतीसाठी अनेक कार्ये केली. त्यांचे विचार, उपदेश आणि कार्य आजही लोकांना प्रेरणा देतात.
समाजसुधारक म्हणून योगदान
१. बलोपासना आणि हनुमान उपासना
समर्थ रामदास स्वामींनी समाजात शारीरिक आणि मानसिक शक्ती वाढवण्यावर भर दिला. त्यांनी महाराष्ट्रभर हनुमान मंदिरे आणि व्यायामशाळा स्थापन केल्या. हनुमान हा पराक्रम, धैर्य आणि भक्तीचे प्रतीक असल्याने, त्यांनी हनुमान उपासनेचा प्रचार केला.
२. लोकांमध्ये संघटन निर्माण करणे
- त्यांनी लोकांना एकत्र करून शिस्तबद्ध संघटना तयार केली.
- त्यांचे शिष्य आणि अनुयायी देशभर विखुरले गेले आणि समाजासाठी कार्य करू लागले.
- त्यांनी “दासबोध” आणि “मनाचे श्लोक” या ग्रंथांद्वारे समाजाला योग्य मार्गदर्शन केले.
३. छत्रपती शिवाजी महाराजांना मार्गदर्शन
समर्थ रामदास स्वामी हे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे आध्यात्मिक गुरु होते. त्यांनी हिंदवी स्वराज्याच्या स्थापनेसाठी प्रेरणा दिली आणि त्यांना योग्य सल्ला दिला.
- शिवाजी महाराजांना धर्मरक्षणाचे महत्त्व पटवून दिले.
- त्यांना शिस्त, पराक्रम आणि राष्ट्रसेवा याचे शिक्षण दिले.
४. अंधश्रद्धा आणि कर्मठपणावर प्रहार
- त्यांनी समाजातील अंधश्रद्धा, जातिभेद, कर्मठपणा यावर कठोर प्रहार केला.
- लोकांना समजूतदारपणा, परिश्रम, आणि आत्मनिर्भरता यांचे महत्त्व पटवून दिले.
- त्यांनी श्रीराम आणि हनुमान उपासनेद्वारे सकारात्मक जीवनशैली शिकवली.
५. स्त्रियांचे महत्त्व पटवून दिले
- त्यांनी स्त्रियांना शिक्षण आणि स्वावलंबनाची प्रेरणा दिली.
- त्यांच्या विचारांमुळे महिलांना आत्मनिर्भरतेची दिशा मिळाली.
संत म्हणून योगदान
१. भक्ती आणि ज्ञान यांचा संगम
- समर्थ रामदास स्वामींनी रामभक्तीचा प्रसार केला.
- त्यांनी केवळ भक्ती न मानता, कर्मयोग आणि ज्ञानयोगाचा उपदेश केला.
२. साहित्यिक योगदान
- दासबोध: जीवन जगण्याचे तत्त्वज्ञान सांगणारा ग्रंथ.
- मनाचे श्लोक: मनोबल वाढवणारे श्लोक.
- करुणाष्टके: भक्तिरसपूर्ण काव्य.
- आत्माराम: आत्मज्ञान आणि साधनेवर आधारित ग्रंथ.
३. मानवतावादी विचारसरणी
- त्यांनी जातिभेद, अस्पृश्यता आणि अन्यायाविरोधात आवाज उठवला.
- त्यांच्या शिकवणीत सर्व धर्मांचा सन्मान होता.
छत्रपती शिवाजी महाराज आणि समर्थ रामदास स्वामी
समर्थ रामदास स्वामी हे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे मार्गदर्शक होते. त्यांनी शिवाजी महाराजांना हिंदवी स्वराज्य स्थापन करण्यासाठी प्रेरणा दिली. “श्रीसमर्थ” या उपाधीने शिवाजी महाराजांनी त्यांचा सन्मान केला.
समर्थ रामदास स्वामींचे साहित्य
समर्थ रामदास स्वामी हे केवळ संत आणि समाजसुधारक नव्हते, तर ते एक महान कवी आणि तत्त्वज्ञ लेखक होते. त्यांच्या साहित्यामध्ये भक्ती, ज्ञान, कर्मयोग, राष्ट्रभक्ती आणि आत्मसंवर्धन यांचा सुंदर संगम आढळतो. त्यांच्या रचनांमधून शिस्त, संघटन, पराक्रम आणि भक्तीचे महत्त्व स्पष्ट होते.
१. दासबोध (शिष्यांना दिलेले ज्ञान)
“दासबोध” हा समर्थ रामदास स्वामींचा सर्वात प्रसिद्ध ग्रंथ आहे.
हा ग्रंथ श्री समर्थांनी आपल्या शिष्य कल्याणस्वामींना सांगितला आणि त्यांनी लिहिला.
यात ७५ दशकं (सत्रे) आणि ७७२१ ओव्या आहेत.
विषय: नीती, धर्म, अध्यात्म, व्यवहारज्ञान, स्वराज्य, स्वशक्तीचा विकास, आत्मज्ञान इत्यादी.
मूळ तत्त्वज्ञान: भक्ती, ज्ञान आणि कर्मयोग यांचा समतोल.
संदेश: “स्वतःला ओळखा, परिश्रम करा आणि आत्मबळ वाढवा.”
उदाहरण:
“करावे ते परिश्रम, इतरांच्या उद्धाराला।हाच खरा धर्म, साधुसंतांच्या आचरणाला।।“
२. मनाचे श्लोक (मनाचे मार्गदर्शन)
“मनाचे श्लोक” हे २०५ श्लोकांचे संकलन आहे.
या श्लोकांतून मनाची शुद्धता, संयम आणि योग्य मार्गावर चालण्याचे महत्त्व सांगितले आहे.
विषय: चंचल मनावर नियंत्रण, आत्मसंयम, भक्ती, सद्गुणांची महती.
संदेश: “स्वतःच्या मनाला चांगल्या मार्गावर नेणे ही खरी साधना आहे.”
उदाहरण:
“मन करा रे प्रसन्न, सर्व सिद्धीचे कारण।सर्व सुखाचे मूल, समाधान।।“
३. करुणाष्टके (भक्तीरसाने भरलेली रचना)
“करुणाष्टके” हा एक भक्तिपूर्ण ग्रंथ आहे.
यात भगवंतावरील अनन्य भक्ती आणि दीनतेची भावना व्यक्त होते.
विषय: श्रीरामचंद्रांची स्तुती, ईश्वरप्रेम, करुणाभाव.
उदाहरण:
“कृपा करा कृष्णा, आजि ममावर।आर्त तव चरणी, आलोय भार।।“
४. आत्माराम (आत्मज्ञान आणि साधना)
“आत्माराम” हा आत्मज्ञान आणि साधनेवर आधारित ग्रंथ आहे.
विषय: आत्मज्ञान, साधना, ध्यान, योग, मोक्षमार्ग.
संदेश: “मनाला शांत करून, आत्मबोध साधावा.”
५. आनंदवनभुवन (संतवाणी)
“आनंदवनभुवन” हा एक भक्तिपर काव्यग्रंथ आहे.
विषय: रामभक्ती, साधुसंतांचे महत्त्व, संतपरंपरेचा गौरव.
संदेश: “संतांचा सहवास आणि सत्संग महत्त्वाचा आहे.”
६. समर्थ रामदास स्वामींच्या आरत्या आणि स्तोत्रे
“श्रीराम स्तुती” – श्रीरामचंद्रांची आरती.
“हनुमान स्तोत्र” – बल, भक्ती आणि पराक्रमाचा आदर्श.
“मारुती स्तोत्र” – संकटहर्ता हनुमानाचे स्तवन.
उदाहरण:
“जय जय रघुवीर समर्थ।जय जय मारुती वीर।।“
समर्थ साहित्याची वैशिष्ट्ये
- सोप्या मराठीत लिहिलेले, सर्वसामान्यांना समजणारे.
- भक्ती, ज्ञान आणि कर्मयोग यांचा समतोल.
- राष्ट्रभक्ती आणि आत्मबळ वाढवणारे विचार.
- शिस्त, पराक्रम, संघटन यावर भर.
समर्थ रामदास स्वामींचे विचार आणि शिकवण
- शारीरिक व मानसिक शक्ती महत्त्वाची आहे.
- शिस्त, संघटन आणि परिश्रम हाच यशाचा मार्ग आहे.
- हनुमान उपासना आणि बलोपासना आवश्यक आहे.
- स्वराज्यासाठी कार्य करणे हे देखील ईश्वरसेवा आहे.
समर्थ रामदास स्वामींचा प्रभाव
समर्थ रामदास स्वामींनी महाराष्ट्रात व्यायामशाळा, मारुती मंदिरे आणि धर्मशाळा उभारल्या. त्यांचा प्रभाव आजही महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेत आणि समाजात जाणवतो.
समर्थ रामदास स्वामींची समाधी
समर्थ रामदास स्वामी यांनी संपूर्ण जीवनभर समाजसेवा, भक्ती आणि राष्ट्रकार्य केले. अखेरच्या काळात त्यांनी सज्जनगड येथे वास्तव्यास राहण्याचा निर्णय घेतला आणि तिथेच त्यांनी १६८२ साली समाधी घेतली.
सज्जनगड – समर्थांची अंतिम विश्रांती स्थळ
- सज्जनगड हा सातारा जिल्ह्यातील प्रसिद्ध किल्ला आहे, जो छत्रपती शिवाजी महाराजांनी समर्थ रामदास स्वामींना “गुरुस्थान“ म्हणून दिला.
- समर्थ संप्रदायासाठी हे पवित्र तीर्थक्षेत्र आहे.
- समाधीस्थळी समर्थांची मूर्ती, दासबोध ग्रंथ, तसेच राम, मारुती आणि देवींची मंदिरे आहेत.
समाधीपूर्व समर्थांचे अंतिम शब्द
समाधी घेण्यापूर्वी समर्थ रामदास स्वामींनी आपल्या शिष्यांना सांगितले –
“रामाचा नामस्मरण करा, परिश्रम घ्या, समाजासाठी कार्य करा आणि जीवन सार्थकी लावा.”
समर्थ समाधीचे महत्त्व
- आजही सज्जनगडला लाखो भक्त भेट देतात.
- समर्थ संप्रदायाच्या गुरुपरंपरेचा हा पवित्र केंद्रबिंदू आहे.
- दरवर्षी समर्थ जयंती आणि समाधी सोहळा मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो.