Maharashtratil Godawari nadi : महाराष्ट्रातील गोदावरी नदी
- गोदावरी Godawari nadi ही पूर्ववाहिनी नदी आहे.
- गोदावरी ही महाराष्ट्रातील सर्वात मोठी व लांब नदी आहे.
- गोदावरी नदीला वृद्धगंगा किंवा दक्षिणगंगा या नावाने देखील ओळखले जाते.
- गोदावरी नदीचा उगम महाराष्ट्र राज्यातील नाशिक जिल्ह्यातील त्र्यंबकेश्वर जवळील ब्रह्मगिरी टेकड्यांमध्ये होतो.
- गोदावरी नदीचा उगम झाल्यानंतर ही नदी पूर्वेकडे 1465 किलोमीटर प्रवास करते व बंगालच्या उपसागराला जाऊन मिळते.
- गोदावरी नदीची Godawari nadi महाराष्ट्रातील लांबी 668 किलोमीटर आहे.
- गोदावरी नदीच्या खोऱ्याचे एकूण क्षेत्रफळ 3,13,389 चौरस किलोमीटर आहे. तर गोदावरी नदी खोऱ्याचे महाराष्ट्रातील क्षेत्रफळ 1,53,739 चौरस किलोमीटर आहे.
- गोदावरी नदीने महाराष्ट्राचे 49.5% क्षेत्र व्यापले आहे.
- गोदावरी ही नदी महाराष्ट्र, तेलंगणा व आंध्रप्रदेश या तीन राज्यातून वाहते.
- गोदावरी नदी महाराष्ट्रातील आठ जिल्ह्यातून वाहते नाशिक, अहिल्यानगर, छ.संभाजीनगर, बीड, जालना, परभणी, नांदेड, गडचिरोली.
- नांदेड जिल्ह्यातून तेलंगणा राज्यात प्रवेश करते व तेलंगाना राज्यात वाहताना ती गडचिरोली जिल्ह्यातून वाहते.
- गोदावरी नदी ही सातमाळा अजिंठा डोंगररांगा व हरिश्चंद्र बालाघाट डोंगर रांगांमधून वाहते.
- तापी व गोदावरी नद्यांचे खोरे सातमाळा अजिंठा डोंगररांगेने वेगळे केले आहेत.
- गोदावरी व भीमा नदीचे खोरे हरिश्चंद्र बालाघाट डोंगररांगेने वेगळे केले आहे.
गोदावरीच्या डावीकडील उपनद्या –Godawari nadi
कादवा, शिवना, खाम, दक्षिण पूर्णा(दुधना, गिरजा,खेळणा),कडाम, प्राणहिता(वर्धा, पैनगंगा, वैनगंगा), इंद्रावती, शबरी
गोदावरी नदीच्या डाव्या तीरावरील उपनद्यांपैकी प्राणहिता हे सर्वात मोठे उपनदी खोरे आहे.
गोदावरीच्या उजवीकडील उपनद्या –
दारणा, प्रवरा(मुळा,आढळा,म्हाळुंगी), सिंदफणा(बिंदुसरा), मांजरा(तावरजा, तेरणा, लेंडी, मन्याड),हरिद्रा, मनेर, किन्नेरसानी
मांजरा नदी ही उजव्या तीरावरील सर्वात लांब नदी आहे.
गोदावरी खोऱ्यातील नद्यांची उगमस्थाने
| नदी | उगमस्थान |
| गोदावरी | ब्रह्मगिरी,त्र्यंबकेश्वर नाशिक |
| दारणा | कळसुबाई डोंगररांग, इगतपुरी, नाशिक |
| कादवा | वनी डोंगर, नाशिक |
| प्रवरा | रतनगड,अकोले, अहिल्यानगर |
| मुळा | रतनगड(हरिश्चंद्रगड) अहिल्यानगर |
| शिवना | बोलठाणगाव (अजिंठा डोंगर) छ.संभाजीनगर |
| खाम | दौलताबाद, छ.संभाजीनगर |
| दक्षिण पूर्णा | गौताळा प्रदेश (अजिंठा डोंगर) छ.संभाजीनगर |
| गिरजा | खुलताबाद(वेरूळ टेकड्या) छ.संभाजीनगर |
| बिंदुसरा | मांजरसुंबा (बालाघाट) बीड |
| सिंदफणा | पाटोदा(चिंचोली टेकड्या) बीड |
| मांजरा | बालाघाट डोंगर बीड |
नदी काठावरील शहर–
| नदी | काठावरील ठिकाण |
| गोदावरी | त्रंबकेश्वर, नाशिक, कोपरगाव, पुणतांबे, प्रवरासंगम, पैठण, आपेगाव, गंगाखेड, नांदेड, धर्माबाद |
| प्रवरा | नेवासा, संगमनेर, अकोले |
| सिंदफणा | माजलगाव, शिरूर |
| दक्षिण पूर्णा | सिल्लोड |
| मांजरा | लातूर, कळंब |
| कादवा | निफाड,दिंडोरी |
| बिंदुसरा | बीड |
| खेळणा | भोकरदन |
| खाम | छ.संभाजीनगर |
गोदावरी नदीवरील महत्त्वाचे प्रकल्प व धरणे–
| धरणे | नदी | ठिकाण |
| गंगापूर(पहिले मातीचे धरण) | गोदावरी | नाशिक |
| नांदूर मधमेश्वर | कादवा | निफाड,नाशिक |
| करंजवण | कादवा | दिंडोरी,नाशिक |
| पालखेड | कादवा | दिंडोरी,नाशिक |
| भंडारदरा (विल्सन डॅम) | प्रवरा | अकोले,आहिल्यानगर |
| निळवंडे | प्रवरा | अकोले,अहिल्यानगर |
| मुळा | मुळा | राहुरी,अहिल्यानगर |
| जायकवाडी (नाथसागर) | गोदावरी | पैठण |
| अंबाडी | शिवना | छ.संभाजीनगर |
| शिवना | शिवना | छ.संभाजीनगर |
| गीरजा | गिरजा | खुलताबाद,छ.संभाजीनगर |
| सिद्धेश्वर | पूर्णा | परभणी |
| मांजरा | मांजरा | बीड |
| माजलगाव | सिंदफणा | बीड |
| सिंदफणा | सिंदफणा | बीड |
| बिंदुसरा | बिंदुसरा | पाली,बीड |
| वाण | वाण | बीड |
| विष्णुपुरी | गोदावरी | नांदेड |
| बाभळी बंधारा | गोदावरी | नांदेड |
| दारणा | दारणा | नाशिक |
| येलदरी | पूर्ण | जिंतूर,परभणी |
| कापरा | कापरा | परभणी |
| कुंडलिका | कुंडलिका | बीड |
गोदावरी नदी काठावरील तीर्थक्षेत्रे
| ठिकाण | तीर्थक्षेत्रे |
| त्र्यंबकेश्वर | त्र्यंबकेश्वर ज्योतिर्लिंग |
| नाशिक | दर बारा वर्षांनी कुंभमेळा भरतो |
| पुणतांबा | चांगदेव महाराजांची समाधी |
| पैठण | संत एकनाथ महाराजांची समाधी |
| राक्षसभवन, बीड | शनिदेव मंदिर |
| नांदेड | सचखंड गुरुद्वार |
गोदावरी नदी खोऱ्यातील संगमस्थळ –
| नद्या | संगमस्थळ |
| गोदावरी-कादवा | नांदूर मधमेश्वर, नाशिक |
| गोदावरी-दारणा | सायखेडा, नाशिक |
| गोदावरी-प्रवरा | टोके, अहिल्यानगर |
| गोदावरी-खाम | जोगेश्वरी, छ.संभाजीनगर |
| प्रवरा-मुळा | पाचेगाव, अहिल्यानगर |
| गोदावरी-प्राणहिता | नगरम सिरोंचा, गडचिरोली |
| गोदावरी-इंद्रावती | सोमनूर, गडचिरोली |
| गोदावरी-सिंदफणा | मंजरथ, बीड |
| गोदावरी-दक्षिण पूर्णा | कोटेश्वर, परभणी |
| गोदावरी-मांजरा | कुंडलवाडी, नांदेड |
| गोदावरी-शिवना | घारेगाव, छ.संभाजीनगर |
| वर्धा-वैनगंगा | चापाराळा |


Post Comment